Ætti forseti Íslands að hafa meiri völd en hann hefur?

Forseti íslenska lýðveldisins er af mörgum talinn vera uppá punt og einungis verkfæri til þess að kynna land og þjóð. En hinsvegar eru líka þeir sem telja forseta Íslands gegna veigamiklu hlutverki og í raun sé embætti hans gert til þess að gæta hagsmuna þjóðarinnar og koma í veg fyrir að glundroði og sundrung myndist á opinberum vettvangi  og á erfiðum tímum. Menn greinir á um hvort forseti hafi það vald sem hann hefur hingað til talið sig hafa og úr því verður að skera.

Forsetinn hefur afskaplega takmörkuð völd. Hann er til dæmis ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum. Helstu hlutverk forseta eru að staðfesta lög frá Alþingi og taka á móti erlendum þjóðhöfðingjum, hann er í raun gestgjafi Íslands. Hann er sá aðili sem þiggur heimboð annarra þjóðhöfðingja og er fulltrúi íslensku þjóðarinnar á alþjóðavettvangi. Það er í höndum forseta að veita formanni stjórnmálaflokks umboð til stjórnarmyndunnar sömuleiðis er það í verkahring hans að veita starfandi forsætisráðherra sem og öðrum ráðherrum lausn frá embætti óski þeir þess. (Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944)

Valdaleysi hans má auðveldlega sjá í því að hann framkvæmir ekkert einn og óstuddur heldur ávallt í samstarfi við stjórnvöld. Forsetinn hefur aðgang að öllum helstu þjóðréttar- og lögfræðingum hérna heima sem og erlendis. Það er engin sérstök ástæða að ætla að hann misnoti vald sitt enda má ekki vænta þess að nokkur sé kosinn til forseta nema að hafa til þess traust meirihluta þjóðarinnar.

Lengst af hefur forsetaembættið verið tákn fyrir sameiningu, hlutleysi, friðarvilja og yfir því hefur verið hátíðlegur blær. Í rauninni hafa ekki skapast kröftugar umræður um embættið fyrr en að núverandi forseti var kjörinn. Það má án efa draga þá ályktun að ástæðan sé að einhverju leyti sú að hann var þekktur sem stjórnmálamaður áður en hann var kjörinn forseti. Vitaskuld var hann hættur afskiptum af stjórnmálum en stjórnmálaskoðanir hans eru samt sem áður kunnar. Það hefur gefið andstæðingum hans í stjórnmálum ástæðu til að gagnrýna hann. Þeim hefur ekki þótt hann vera þetta tákn sameiningar og hlutleysis sem þeim þykir nauðsynlegt að fylgi embættinu. Auk þess sem hann hefur þótt heldur um of sjálfstæður. Venjan hefur verið sú að forsetinn hverju sinni sé í starfi sínu ekki sjálfstæðari en svo að hann vinni náið með forsætis- og utanríkisráðherrum. Það á einkum við í því sem lýtur að alþjóðlegu samstarfi. Núverandi forseti hefur átt það til að fara svolítið sínar eigin leiðir. Það sýnir e.t.v. hve völd fosetans eru takmörkuð.

Neitunarvaldið sem forsetinn hefur er líklega það vald sem hefur skapað hvað mestar umræður í kringum embættið. Í sögu íslenska lýðveldisins hafði þessu neitunarvaldi aldrei verið beitt en árið 2004 var lagt fram á Alþingi svokallað Fjölmiðlafrumvarp. Vægast sagt var það afar umdeilt, þvert á allar flokkslínur. Svo fór að frumvarpið var samþykkt sem lög frá Alþingi en þá brá svo við að forseti Íslands neitaði að staðfesta þessi lög. Þá urðu miklar umræður í þjóðfélaginu um forsetaembættið og völdin sem því tilheyra. Sumir héldu því fram að þarna hefði fordæmi verið gefið og forsetinn væri í raun að taka sér meira vald en honum væri ætlað. Menn óttuðust að ýtt hefði verið af stað þróun sem ómögulegt væri að átta sig á hvert myndi leiða okkur. Forsetinn væri þá að gera sig gildandi í pólitískum samningaviðræðum og í öðrum mikilvægum málum yrði að hafa hann með í ráðum. Aðrir töldu að sá sem gegndi forsetaembættinu hverju sinni hlyti ávallt að gera sér grein fyrir því að þetta neitunarvald mætti aldrei ofnota né misnota. (Egill Helgason, 2004)

Ef forsetinn ætti að hafa meira vald, hverju ætti þá að breyta frá því sem nú er? Líklega þyrfti að gera breytingar á embætti forsætisráðherra ef gera ætti breytingar á embætti forseta. Ástæðan er sú að forsætisráðherra hefur í raun meira vald en forsetinn. Þetta myndi þýða að það dragi úr völdum forsætisráðherra. En þá má spurja sig, þurfum embættin þrjú; forseta lýðveldisins, forseta Alþingis og forsætisráðherra? Njörður P. Njarðvík segir í grein sinni á heimasíðunni Nýtt lýðveldi 22. janúar s.l. „Vel mætti hugsa sér að forseti Alþingis kæmi fram fyrir hönd þjóðarinnar og embætti þjóðhöfðingja lagt niður. Hann gæti líka heitið lögsögumaður eins og á þjóðveldisöld. Þá var enginn þjóðhöfðingi.“ Það er ólíklegt að forsetaembættinu yrðu færð meiri völd. Líklegt er, ef einhverjar breytingar eiga að verða, að sú bylgja sem farið hefur um þjóðfélagið síðustu mánuði kalli á miklu meiri breytingar hjá æðstu ráðamönnum. Þá er spurningin ekki lengur um völd forsetans eingöngu.

Sumir líta svo á að við verðum að hafa eitthvert höfuð líkt og Danir hafa drottningu. Að reka embætti þjóðhöfðingja, svo sem í konungsríki eða lýðveldi er kostnaðarsamt. Í sumum tilfellum eru þetta leifar frá gamalli tíð þótt kostnaðarsamar séu. Þegar skattgreiðendur horfa til þess hvernig farið er með almannafé þá þykir þeim sem þeir geti krafist þess að embættismenn umgangist starf sitt af virðingu og jafnframt auðmýkt. Þá mótast skoðun almennings og virðing fyrir embættismönnum hverju sinni talsvert af því hvernig einstaklingarnir fara með þau embætti sem þeim er trúað fyrir. Breyttir tímar og framþróun kalla á nýja siði. Það fyrirkomulag sem þótti gott við ákveðin skilyrði á ákveðnum tíma getur hæglega breyst. Það er því ekki auðvelt að svara spurningunni sem lagt var upp með, með já eða nei.